Rezerwaty przyrody Nadleśnictwa Bełchatów – Łuszczanowice i Źródliska Borowiny im. Andrzeja Wierciocha

Lasy Nadleśnictwa Bełchatów to nie tylko miejsce prowadzenia zrównoważonej gospodarki leśnej, ale również obszar występowania wielu cennych i wyjątkowych elementów przyrody. Szczególną rolę w ich ochronie pełnią rezerwaty przyrody – obszary, na których zachowane zostały wartościowe ekosystemy, siedliska oraz stanowiska rzadkich gatunków roślin i zwierząt.

Na terenie Nadleśnictwa Bełchatów znajdują się obecnie dwa rezerwaty przyrody: „Łuszczanowice” oraz utworzony w 2025 roku „Źródliska Borowiny im. Andrzeja Wierciocha”. Choć oba położone są w lasach naszego nadleśnictwa, chronią zupełnie odmienne wartości przyrodnicze. Łuszczanowice to przede wszystkim cenny fragment lasu jodłowego, natomiast Źródliska Borowiny zachwycają naturalnym układem źródlisk, niewielkich cieków oraz otaczających je zbiorowisk leśnych.

Rezerwat przyrody „Łuszczanowice”

Rezerwat „Łuszczanowice” jest jednym z najstarszych obszarów objętych ochroną rezerwatową w regionie. Został utworzony 19 kwietnia 1979 roku na mocy zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Położony jest w gminie Kleszczów, w powiecie bełchatowskim, na terenie Leśnictwa Łuszczanowice, w uroczysku o tej samej nazwie.

Celem utworzenia rezerwatu jest zachowanie fragmentu lasu jodłowego naturalnego pochodzenia, znajdującego się na granicy naturalnego zasięgu jodły. Jest to szczególnie interesujące z przyrodniczego punktu widzenia, ponieważ jodła pospolita jest gatunkiem charakterystycznym przede wszystkim dla południowej i południowo-wschodniej części Polski. Jej obecność w centralnej Polsce, a dodatkowo naturalne odnawianie się tego gatunku, ma szczególną wartość naukową i przyrodniczą.

Powierzchnia rezerwatu wynosi 40,86 ha według aktu powołującego. W dokumentacji Nadleśnictwa Bełchatów powierzchnia wynikająca z danych ewidencyjnych SILP wynosi 41,09 ha.

Rezerwat zaliczany jest do rezerwatów leśnych, typu fitocenotycznego, podtypu zbiorowisk leśnych. Głównym typem ekosystemu są lasy i bory, reprezentujące podtyp lasów mieszanych nizinnych.

Las, który odnawia się sam

Jedną z największych wartości rezerwatu jest naturalne odnowienie jodły. Oznacza to, że młode pokolenie drzew pojawia się w sposób naturalny – z nasion pochodzących od rosnących w rezerwacie drzew.

Oprócz jodły w rezerwacie spotkać można między innymi sosnę, dęby, graby i świerki. W warstwie podszytu występują m.in. bez koralowy i kruszyna pospolita, natomiast w runie, szczególnie wiosną, można obserwować między innymi fiołki leśne i zawilce gajowe.

Naturalne procesy zachodzące w rezerwacie są przedmiotem stałej obserwacji. Plan ochrony rezerwatu przewiduje m.in. monitorowanie procesów naturalnych oraz obserwację zmian zachodzących w roślinności i stanie drzewostanów. Istotnym elementem ochrony jest również ograniczanie występowania gatunków roślin obcego pochodzenia i gatunków inwazyjnych.

Łuszczanowice – miejsce edukacji leśnej

W rejonie rezerwatu znajduje się również leśna ścieżka edukacyjna, której celem jest przybliżenie różnorodności biologicznej lasów Nadleśnictwa Bełchatów.

Na trasie można poznać między innymi gatunki drzew leśnych, zbiorowiska leśne oraz typy siedlisk występujących w tej części nadleśnictwa. Ścieżka ma około 1,7 km długości, znajduje się na niej pięć przystanków oraz dziesięć tablic edukacyjnych.

Jest to miejsce szczególnie interesujące dla osób, które chcą zobaczyć, jak wygląda las podlegający ochronie i obserwować zachodzące w nim procesy przyrodnicze.

Rezerwat „Źródliska Borowiny im. Andrzeja Wierciocha”

Drugim rezerwatem przyrody na terenie Nadleśnictwa Bełchatów są „Źródliska Borowiny im. Andrzeja Wierciocha”. To wyjątkowy obszar, którego najważniejszym elementem są naturalne źródliska oraz górny odcinek śródleśnego strumienia.

Rezerwat został ustanowiony 11 czerwca 2025 roku zarządzeniem Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi. Jest położony w powiecie bełchatowskim, na terenie gminy Kluki, a jego powierzchnia wynosi 36,81 ha. W zdecydowanej większości obejmuje grunty pozostające w zarządzie Lasów Państwowych – Nadleśnictwa Bełchatów. Dla rezerwatu ustanowiono również otulinę o powierzchni 58,55 ha.

Rezerwat znajduje się na pograniczu dwóch jednostek fizycznogeograficznych – Niziny Południowowielkopolskiej, w obrębie Kotliny Szczercowskiej, oraz Wzniesień Południowomazowieckich, obejmujących w tym miejscu zachodnią część Wysoczyzny Bełchatowskiej.

Tam, gdzie zaczyna się Borowina

Najcenniejszym elementem rezerwatu jest dobrze zachowany obszar źródliskowy śródleśnego strumienia – dopływu z Kuźnicy Lubieckiej – wraz z jego górnym odcinkiem.

Źródliska tworzą tutaj system licznych nisz, z których woda wypływa na powierzchnię. Szczególnie interesujący jest fakt, że we wschodniej części rezerwatu woda wypływa przez cały rok i charakteryzuje się stałą temperaturą. Dzięki temu w bezpośrednim sąsiedztwie źródeł powstają specyficzne warunki mikroklimatyczne.

Wokół źródlisk wykształciła się niezwykle ciekawa mozaika siedlisk. Obok zbiorowisk źródliskowych występują tutaj między innymi łęg jesionowo-olszowy, ols źródliskowy, grądy oraz bory mieszane.

Dno nisz źródliskowych zajmują miejsca zabagnione, a pomiędzy nimi występują fragmenty podłoża kamienistego i piaszczystego. W takich warunkach rozwijają się specyficzne zbiorowiska roślinne, między innymi ziołorośla z miętą wodną i przetacznikiem bobowniczkiem.

Cenne rośliny źródliskowego lasu

Źródliska Borowiny są wyjątkowe również pod względem florystycznym. Prowadzone na tym terenie badania naukowe wykazały, że jest to jeden z cenniejszych obszarów źródliskowo-leśnych w regionie.

Na skraju nisz źródliskowych występują między innymi chronione gatunki roślin, takie jak wawrzynek wilczełyko oraz listera jajowata.

Na szczególną uwagę zasługuje również stanowisko liczydła górskiego – gatunku, którego obecność w tym miejscu dodatkowo podkreśla wyjątkowy charakter rezerwatu. Na zboczach źródlisk rosną między innymi leszczyna i klon jawor, tworząc zbiorowiska o cechach grądu zboczowego.

Wzdłuż górnych odcinków cieków występują fragmenty łęgów jesionowo-olszowych, w których dominują olsza czarna, klon jawor i jesion wyniosły. W sąsiedztwie łęgów pojawiają się natomiast fragmenty borów mieszanych, w których można spotkać m.in. widłaka jałowcowatego.

Tak duże zróżnicowanie siedlisk na stosunkowo niewielkim obszarze sprawia, że rezerwat jest miejscem szczególnie wartościowym dla zachowania lokalnej różnorodności biologicznej.

Woda, która tworzy las

Źródliska Borowiny pokazują, jak silnie poszczególne elementy przyrody są ze sobą powiązane.

Woda wypływająca ze źródeł nie jest tutaj jedynie pojedynczym elementem krajobrazu. To ona tworzy warunki dla rozwoju specyficznych zbiorowisk roślinnych, wpływa na wilgotność gleby, kształtuje mikroklimat i zasila śródleśny ciek.

Dlatego ochrona źródlisk oznacza jednocześnie ochronę całego układu przyrodniczego – od miejsca pojawienia się wody na powierzchni ziemi, poprzez roślinność źródliskową, aż po lasy i ciek wodny znajdujące się poniżej.

Celem ochrony rezerwatu jest zachowanie obszaru źródliskowego i górnego odcinka strumienia śródleśnego wraz ze zróżnicowanymi zbiorowiskami leśnymi i źródliskowymi oraz bogatą florą i fauną.

Imię, które zobowiązuje

Rezerwat „Źródliska Borowiny” nosi obecnie imię Andrzeja Wierciocha, wieloletniego Regionalnego Konserwatora Przyrody oraz Zastępcy Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi.

Andrzej Wiercioch był absolwentem Wydziału Leśnego Akademii Rolniczej w Warszawie. Przez wiele lat związany był z ochroną przyrody i administracją publiczną. Pełnił m.in. funkcję Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody, a w latach 2009–2016 był Zastępcą Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Łodzi – Regionalnym Konserwatorem Przyrody.

Nadanie rezerwatowi jego imienia jest wyrazem uznania dla jego wieloletniej pracy na rzecz ochrony przyrody w regionie łódzkim.

Rezerwat to miejsce szczególnej ochrony

Rezerwat przyrody nie jest zwykłym kompleksem leśnym. Jego najważniejszym zadaniem jest zachowanie określonych wartości przyrodniczych, dla których został ustanowiony.

Dlatego odwiedzając rezerwaty, pamiętajmy o podstawowych zasadach:

• nie schodźmy z udostępnionych dróg i szlaków,
• nie niszczmy roślin, grzybów ani innych elementów przyrody,
• nie zabierajmy ze sobą okazów przyrodniczych,
• nie płoszmy i nie niepokójmy zwierząt,
• nie pozostawiajmy w lesie odpadów,
• nie rozpalajmy ognisk i nie biwakujmy poza miejscami do tego przeznaczonymi,
• stosujmy się do oznakowania oraz obowiązujących zakazów.

Każdy z nas może przyczynić się do zachowania tych miejsc w dobrym stanie. W rezerwacie najcenniejszym „trofeum” jest możliwość zobaczenia przyrody takiej, jaka jest – bez zabierania jej ze sobą.

Przyroda, którą warto zachować

Rezerwaty „Łuszczanowice” oraz „Źródliska Borowiny im. Andrzeja Wierciocha” są ważną częścią przyrodniczego dziedzictwa ziemi bełchatowskiej.

Chronią różne elementy środowiska, ale łączy je jeden cel – zachowanie miejsc, w których przyroda może funkcjonować w sposób możliwie bliski naturalnemu i gdzie kolejne pokolenia będą mogły obserwować zachodzące w niej procesy.

To właśnie takie miejsca przypominają nam, że las to nie tylko drzewa. To również woda, gleba, rośliny, zwierzęta, grzyby, mikroorganizmy i niezliczone zależności, które wspólnie tworzą jeden niezwykle złożony ekosystem.